1. ÜNİTE: HÜCRE, ORGANİZMA VE METABOLİZMA - 2. BÖLÜM: CANLILARIN TEMEL BİLEŞENLERİ - YAĞLAR

1. ÜNİTE: HÜCRE, ORGANİZMA VE METABOLİZMA - 2. BÖLÜM: CANLILARIN TEMEL BİLEŞENLERİ

A. Canlılardaki İnorganik Bileşikler
¬ Yapılarında genellikle karbon atomu içermeyen ve canlılar
tarafından üretilemeyen maddelerdir.
¬ Sindirilmeden hücre zarından geçebilirler.
¬ Enerji verici olarak kullanılmazlar.
¬ Su, asit, baz, tuz ve mineraller inorganik bileşiklerdir.
¬ Su canlı vücudunun büyük kısmını oluşturur. Çözücü özelliği
sayesinde madde taşınması, boşaltım, sindirim gibi
metabolik işlerde görev yapar.
B. Canlılardaki Organik Bileşikler:
¬ Yapısında karbon (C), hidrojen (H) ve oksijen (O) atomu
bulunduran ve canlılar tarafından sentezlenebilen moleküllerdir.

¬ Organik bileşikler enerji verici, yapıcı-onarıcı ve düzenleyici
olarak görev yaparlar.
¬ Organik bileşiklerin yapıtaşlarına monomer denir. Monomerlerin
birleşerek oluşturdukları büyük moleküllere polimer
denir.

Püf Noktası
Organik bileşiklerin enerji elde etmede kullanılma sırası:
Karbonhidratlar --> Yağlar --> Proteinler şeklindedir.

Organik bileşiklerin birer gramlarının verdiği enerji miktarına
göre sırası:
Yağlar --> Proteinler --> Karbonhidratlar şeklindedir.

Organik bileşiklerin hücrede yapı maddesi olarak kullanılma
sırası:
Proteinler-->Yağlar-->Karbonhidratlar şeklindedir.

KARBONHİDRATLAR
¬ Genel formülleri (CH2O)n şeklindedir.
¬ En önemli enerji kaynaklarıdır.
¬ Bazı organik moleküllerin (DNA, RNA, ATP) yapısına katılırlar.
¬ Hücre zarı ve çeperinin yapısına katılırlar.

Püf Noktası
Küçük moleküllerin birleşirken su çıkarması şeklindeki tepkimelere
dehidrasyon sentezi denir. 

Büyük moleküllerin su katılarak kendisini oluşturan yapı birimlerine ayrılmasına ise
hidroliz denir.

Püf Noktası
Disakkarit ve polisakkaritler oluşurken glikozit bağı kurulur.

1. ÜNİTE: HÜCRE, ORGANİZMA VE METABOLİZMA -1. BÖLÜM: Canlıların Ortak özellikleri

1. BÖLÜM: Canlıların Ortak özellikleri
A. CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ
Tüm canlılar aşağıdaki özelliklere sahiptir.
1. Hücresel yapı: Tüm canlıların yapı, işlev ve üreme birimi
hücredir. Bazı canlılar tek, bazıları çok hücrelidir. Hücre yapısına
göre ise prokoryot veya ökoryot olabilir.
2. Beslenme: Tüm canlılar metabolik aktivitelerini devam
ettirebilmek için besin maddelerine ihtiyaç duyar. Beslenme
biçimlerine göre canlılar üç grupta toplanır;
Ototorof canlılar: Fotosentez veya kemosentez ile ihtiyaç
duydukları besinleri kendileri üretir. Ör: Bitkiler
Heterotrof canlılar: Besinlerini diğer canlılardan sağlar. Ör.
Hayvanlar
Hem otorof hem heterotrof canlılar: Fotosentez yaparak
besin üretebilirlerken dışarıdan hazır besin de alabilirler.
Ör: Böcekçil bitkiler, öglena
3. Solunum: Tüm canlılar yaşamsal faaliyetlerini gerçekleştirmek
için enerjiye ihtiyaç duyarlar. Bu enerjiyi de oksijensiz
veya oksijenli solunum yaparak elde ederler.
Oksijensiz solunum
Glikoz 2 Etil alkol + 2CO2 + 2 ATP
Glikoz 2 Laktik asit + 2 ATP
Oksijenli solunum
Glikoz + 6 O2 6CO2 + 6H2O + 38 ATP
4. Hareket: Bazı canlılar aktif olarak hareket edebilir. Ör:
Hayvanların çoğu. Bazıları ise bir yere bağlı olarak yaşar,
yer değiştirmez. Ör: Bitkiler, mercanlar. Bazı canlılar ise bulundukları
ortamla pasif hareket eder. Ör: Bazı tek hücreliler.
5. Metabolizma: Hücrede meydana gelen tüm yapım ve
yıkım tepkimelerine metabolizma denir. Metabolizma ikiye
ayrılır:
Anabolizma (Özümleme): Basit moleküllerin birleştirilerek
karmaşık moleküller sentezlenmesidir. Ör: Protein sentezi.
Katabolizma (Yadımlama): Kompleks moleküllerin daha
basit moleküllere parçalanmasıdır. Ör: Sindirim.

6. Çevresel uyarılara tepki: Tüm canlılar çevreden gelen
değişikliklere karşı tepki oluşturur. Bu durum canlının yaşama
şansını arttırır.
7. Büyüme: Tek hücreli canlılarda sitoplazmanın hacminin
artması ile gerçekleşirken, çok hücreli canlılarda mitoz bölünme
ile gerçekleşir. Bitkilerde büyüme yaşam boyu devam
ederken, hayvanlarda büyüme sınırlıdır.
8. Üreme: Canlılar nesillerini devam ettirebilmek için ürerler.
Bazı canlılar kısa sürede, tek başına ve genetik yapıyı değiştirmeden
eşeysiz ürerken, bazı canlılar iki farklı ata canlı ile
genetik özellikleri değiştirerek eşeyli ürerler.
9. Organizasyon: Hücre içinde de bir organizasyon vardır.
Çok hücreli canlılarda ise özelleşmiş hücreler aşağıdaki şekilde
birleşerek bir organizasyon oluşturur.
Hücre-->Doku--> Organ--> Sistem--> Organizma
10. Boşaltım: Metabolik faaliyetler sonucunda oluşan zararlı
veya fazla maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasıdır. Bunun
için hücre zarı, özel organeller, deri, böbrekler, solunum organları,
yapraklar ve kök gibi yapılar kullanılır.
11. Homeostasi (İç denge): Çevre şartlarının değişmesine
rağmen iç ortamın sürekli sabit değerlerde tutulmasıdır.

İnsan vücuduna ait iç organlar ve dolaşım sistemini kısa ve öz bir animasyon

İç Organlar, Dolaşım Sistemi

İnsan anatomisine dair keyifli bir animasyon sunumu..

İnsan anatomisi, Animasyon

Sperm ile Yaşama Yolculuk

Sperm ile Yaşama Yolculuk

Canlıların ortak özellikleri nelerdir?

1. 1-Hücresel yapı: Tüm canlılar yapısal ve işlev­sel bakımdan en küçük birim olan hücre veya hücre­lerden meydana gelir. Amip, öglena, bakteri gibi bazı canlılar bir hücreden oluşur ve bunlar bütün canlılık özelliklerini gösterirler. Yüksek yapılı canlıların vücutları ise hücrelerden olu­şan dokular, dokulardan oluşan organlar ve organlar­dan oluşan organ sistemleri şeklinde düzenlenmiştir. Canlılar hücresel organizasyonlarına göre prokaryot ve ökaryot olmak üzere ikiye ayrılır. Bakteriler ve mavi yeşil algler prokaryot hücre yapı­sındadır. Prokaryot hücrelerde çekirdek, mitokondri ve golgi gibi zarla çevrili organeller bulunmaz, sadece ribozom bulunur.
2. 
   Bakteri ve mavi yeşil algler dışındaki tüm canlılar ökaryot hücre yapısındadır. Ökaryot hücrelerde çekir­dek ve zarlı organeller bulunur.
   
3. Özel bir kimyasal dizilime sahip olma : Canlılar, cansızlardan farklı olarak kimyasal bağla­rının dizilimini özel bir şekilde düzenlerler. Tüm canlı­lar nükleik asit (DNA ve RNA) içerir.
4. Belli bir organizasyona sahip olma: Her canlı türü, iç ve dış yapı bakımından kendine özgü bir şekil ve görünüme sahiptir. Canlıların çeşitli vücut kı­sımlarının belirli kurallar içinde canlılık etkinliğini de­vam ettirmelerine organizasyon denir. Tek hücreliler­de organizasyon, hücrenin farklı kısımlarının farklı görevleri üstlenmesiyle gerçekleşir.
5. İrkilme (uyarılma): Canlıların iç ve dış ortam­da meydana gelen tüm fiziksel ve kimyasal değişiklik­lere tepki göstermesine uyarılma denir. Uyarıların alınması ve gerekli tepkinin gösterilmesi, canlıların kendileri için en uygun ortamda yaşamasını sağlama­ya yaramaktadır.
6. Hareket: Süngerler, mercanlar ve bazı parazitler belirgin bir yer değiştirme hareketi yapmaz. Ancak bunların çoğu mikroskobik sil veya kamçılarıyla çev­relerini hareket ettirerek besin ve diğer gerekli mad­deleri sağlar. Bir canlının hareketi kas kasılması, sil veya kamçıla­rın hareketi ya da sitoplazmanın yavaşça akmasıyla sağlanır. Ayrıca bitkilerdeki ışığa yönelim (fototropizm), yer çekimine yönelim (geotropizm) de hareket kavramı içinde değerlendirilir.
   
7. Metabolizma: Canlı organizmanın hücreleri içinde oluşan ve enzimlerle kontrol edilen kimyasal reaksiyonların tümüdür.
   Metabolizma; anabolizma (özümleme) ve katabolizma (yadımlama) olmak üzere ikiye ayrılır.
   Anabolizma. Organizmanın çevresinde bulunan hammaddeleri kendine özgü moleküller haline getir­mesidir. Fotosentez, protein sentezi, yağ sentezi, ni­şasta sentezi anabolik tepkimelerdir.
   Katabolizma: Organizmada enerji elde etmek için büyük moleküllerin küçük moleküllere parçalanmasıdır. Sindirim, oksijenli solunum, oksijensiz solu­num reaksiyonları katabolik tepkimelerdir. Sindirim; besinlerin hücre zarından geçebilmesi için yapı birimlerine (monomerlerine) dönüştürülmesidir. Bu olay sırasında ATP elde edilmez. Solunum; besinlerin ATP sentezleme (fosforilasyon) amacı ile parçalanmasıdır. Canlıların çoğu solunum sırasında oksijen kullanılır. Buna oksijenli solunum denir.
   C₆H₁₂0₆ + 60₂ à 6C0₂+6H₂0 + 38 ATP
   Bazı basit yapılı canlılar ise solunum sırasında oksjien kullanmazlar. Buna oksijensiz solunum (mayalanma) adı verilir. Oksijensiz solunumda, oksijenli solunuma göre daha az enerji üretilir. Bu olayda laktik asit, etil alkol gibi son ürünler oluşur.
   C₆H₁₂0₆ à2C₃H₆0_{3 +} 2ATP (laktik asit)
   C₆H₁₂O₆ à 2C₂H₅OH (etil alkol) + 2C0₂ + 2ATP
8. Üreme: Canlıların soylarını devam ettirebilmek için yeni bireyler oluşturmasıdır. Bazı canlı gruplarında gen değişimi olmaksızın üre­me (eşeysiz üreme) görülmesine karşılık, eşeyli üre­me daha yaygındır. Eşeyli üreme sonucu yeni gen kombinasyonları ortaya çıkarak çeşitlilik artar. Bu olay da evrim açısından önemlidir.
9. Büyüme: Tek hücreli canlılarda büyüme sitoplazma hacminin, çok hücreli canlılarda ise hücre sayı- sının artması ile olur. Kural olarak, bitkilerde meristem (sürgen) dokunun varlığı nedeni ile hayvanlardan farklı olarak sınırsız büyüme görülür. Çok hücreli organizmaların gençlik evresinde anabo­lizma, katabolizmadan büyüktür ve canlıda büyüme gerçekleşir. Olgunluk evresinde anabolizma katabolizmaya eşitken, yaşlılık evresinde anabolizma kata­bolizmadan daha küçüktür. Olgunluk ve yaşlılık evre­lerinde büyüme gerçekleşmez
   .
10. Çevreye uyum (Adaptasyon) : canlının belirli bir çevrede yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerinin tümüdür. Örneğin, dış döllenme yapan balıkların suya çok fazla sayıda yumurta bırak­ması döllenme olasılığını artıran bir adaptasyondur. Yine bukalemunun bulunduğu ortama göre renk değiştirmesi bir adaptasyon örneğidir.
    Canlı, çevresine uyum yapabildiği oranda hayatta ka­labilir. Uyum yeteneğinin alt ve üst sınırlarını ise kalıt­sal yapısı belirler. Canlı bu sınırlar dışına ancak kalıt­sal yapısındaki bir değişiklik ile çıkabilir. Bu olaya mutasyon denir.
    Çevre koşullarının etkisi ile oluşan ve kalıtsal olma­yan değişikliklere modifikasyon denir. Spor yaparak kas geliştirme modifikasyon örneğidir.
11. Beslenme: Canlılar enerji ihtiyaçlarını besin­lerden karşılarlar. Ototrof canlılar (üreticiler) inorganik maddeleri organik maddelere dönüştürerek kendi be­sinlerini sentezler. Heterotrof canlılar (tüketiciler) ise inorganik maddeleri organik maddelere dönüştüremezler ve besinlerini dışarıdan hazır alırlar.
12. Enzim kullanımı: Enzimler canlılardaki biyo­kimyasal reaksiyonların gerçekleşmesini sağlayan bi­yolojik katalizörlerdir. Canlıların tümünde enzim kulla­nabilme özelliği bulunur. Enzimler protein yapılıdır. Protein sentezi tüm canlılarda ortak olarak gerçekleşir. Canlılarda görülen bu özellikleri tek hücreli bir orga­nizma olan Paramesyum üzerinde inceleyelim. Tatlı su birikintilerinde ve havuzlarda yaşayan terlik biçiminde bir canlıdır. Canlıların yapısal ve işlevsel bakımdan en küçük biri­mi olan hücre, paramesyumun vücudunu oluşturur. Yani paramesyum tek hücreden oluşan mikroskobik bir organizmadır. Paramesyumda, biri beslenme gibi metabolik faaliyet­lerden, diğeri üremeden sorumlu iki çekirdek vardır. Ayrıca mitokondri, golgi aygıtı, lizozom gibi zarla çev­rili organellere sahiptir. Bu nedenle paramesyum ökaryot hücre yapısındadır.
    

Paramesyumun dış yüzeyi sillerle kaplıdır. SilIerin dü­zenli olarak suya çarpmasıyla paramesyum hareket eder. Paramesyum yaşayabilmek için gerekli organik mad­deleri bulunduğu çevreden almak zorundadır. Sillerin hareketi ile çevrede bulunan besinler hücre ağzı ile alınır ve yutağın sonunda besin kofulu oluşturarak sitoplazmaya geçer. Besin kofulu sitoplazma hareketi ile hücre içinde dolaşırken, koful içindeki besinler si­toplazmadaki enzimlerle yapı birimlerine ayrılır (sindi­rim). Sindirilen besinler sitoplazmaya geçer. Görüldü­ğü gibi paramesyum inorganik maddelerden organik madde sentezleyemez. Yani heterotrof beslenme gösterir.

kaynak: http://www.biyolojiokulu.net/ by Naci Karhan